قرآن مجيد كتابى است كامل

قرآن مجيد مشتمل است‏بر هدف كامل انسانيت و آنرا بكامل‏ترين وجهى بيان ميكند زيرا هدف انسانيت كه با واقع بينى سرشته شده جهان بينى كامل و بكار بستن اصول اخلاقى و قوانين عملى است كه مناسب و لازمه همان جهان بينى باشد و قرآن مجيد تشريح كامل اين مقصد را بعهده دارد.

خداى متعال در وصف آن ميفرمايد: «يهدى الى الحق و الى طريق مستقيم‏» ⁾¹⁾ ترجمه:هدايت ميكند قرآن مجيد بسوى حق-در اعتقاد-و بسوى راهى راست-در عمل-) و باز در جائى ديگر پس از ذكر تورات و انجيل ميفرمايد: «و انزلنا اليك الكتاب بالحق مصدقا لما بين يديه من الكتاب و مهيمنا عليه‏» ⁾²⁾ ترجمه:و فرو فرستاديم اينكتاب را بسوى تو بحق در حاليكه كتاب آسمانى را در برابر خود دارد تصديق مينمايد و مسلط و نگهبانست نسبت‏بآن) .

و باز در اشتمال قرآن بحقيقت‏شرايع انبياء گذشته ميفرمايد: «شرع لكم من الدين ما وصى به نوحا و الذى اوحينا اليك و ما وصينا به ابراهيم و موسى و عيسى‏» ⁾³⁾ ترجمه: تشريع كرد براى شما امت محمد آنچه را كه بنوح سفارش كرد و آنچه را كه بتو وحى كرديم و آنچه را كه بابراهيم و موسى و عيسى سفارش كرديم) .

و بطور جامع ميفرمايد: «و نزلنا عليك الكتاب تبيانا لكل شى‏ء» ⁽⁴⁽ ترجمه:و تدريجا فرو فرستاديم بسوى تو اين كتاب را در حالى كه بيان‏كننده هر چيزى است( .

محصل آيات قبلى اينست كه قرآن مجيد بحقيقت مقاصد همه كتب آسمانى مشتمل است و زياده، و اينكه هر چيزى را كه بشر در پيمايش راه سعادت و خوشبختى از اعتقاد و عمل بآن نيازمند ميباشد درين كتاب بطور تام و كامل بيان شده است.

پى‏نوشتها:

1- سوره احقاف آيه 30

2- سوره مائده آيه 52

3- سوره شورى آيه 13

4- سوره نحل آيه 89

كتاب: قرآن در اسلام صفحه 22

نويسنده: استاد علامه طباطبايى(رض)

MARYAM

In the name of Allah, Most Gracious, Most Merciful

kaf ha ya ain suad (1)

a mention of the mercy of your lord to his servant zakariya (2)

when he called upon his lord in a low voice, (3)

he said: my lord! surely my bones are weakened and my head flares with hoariness, and, my lord! i have never been unsuccessful in my prayer to thee: (4)

and surely i fear my cousins after me, and my wife is barren, therefore grant me from thyself an heir, (5)

who should inherit me and inherit from the children of yaqoub, and make him, my lord, one in whom thou art well pleased (6)

o zakariya! surely we give you good news of a boy whose name shall be yahya: we have not made before anyone his equal (7)

he said: o my lord! when shall i have a son, and my wife is barren, and i myself have reached indeed the extreme degree of old age? (8)

he said: so shall it be, your lord says: it is easy to me, and indeed i created you before, when you were nothing (9)

he said: my lord! give me a sign. he said: your sign is that you will not be able to speak to the people three nights while in sound health (10)

so he went forth to his people from his place of worship, then he made known to them that they should glorify (allah) morning and evening (11)

o yahya! take hold of the book with strength, and we granted him wisdom while yet a child (12)

and tenderness from us and purity, and he was one who guarded (against evil), (13)

and dutiful to his parents, and he was not insolent, disobedient (14)

and peace on him on the day he was born, and on the day he dies, and on the day he is raised to life (15)

and mention marium in the book when she drew aside from her family to an eastern place; (16)

so she took a veil (to screen herself) from them; then we sent to her our spirit, and there appeared to her a well-made man (17)

she said: surely i fly for refuge from you to the beneficent allah, if you are one guarding (against evil) (18)

he said: i am only a messenger of your lord: that i will give you a pure boy (19)

she said: when shall i have a boy and no mortal has yet touched me, nor have i been unchaste? (20)

he said: even so; your lord says: it is easy to me: and that we may make him a sign to men and a mercy from us, and it is a matter which has been decreed (21)

so she conceived him; then withdrew herself with him to a remote place (22)

and the throes (of childbirth) compelled her to betake herself to the trunk of a palm tree. she said: oh, would that i had died before this, and had been a thing quite forgotten! (23)

then (the child) called out to her from beneath her: grieve not, surely your lord has made a stream to flow beneath you; (24)

and shake towards you the trunk of the palmtree, it will drop on you fresh ripe dates: (25)

so eat and drink and refresh the eye. then if you see any mortal, say: surely i have vowed a fast to the beneficent allah, so i shall not speak to any man today (26)

and she came to her people with him, carrying him (with her). they said: o marium! surely you have done a strange thing (27)

o sister of haroun! your father was not a bad man, nor, was your mother an unchaste woman (28)

but she pointed to him. they said: how should we speak to one who was a child in the cradle? (29)

he said: surely i am a servant of allah; he has given me the book and made me a prophet; (30)

and he has made me blessed wherever i may be, and he has enjoined on me prayer and poor-rate so long as i live; (31)

and dutiful to my mother, and he has not made me insolent, unblessed; (32)

and peace on me on the day i was born, and on the day i die, and on the day i am raised to life (33)

such is isa, son of marium; (this is) the saying of truth about which they dispute (34)

it beseems not allah that he should take to himself a ! son, glory to be him; when he has decreed a matter he only says to it "be," and it is (35)

and surely allah is my lord and your lord, therefore serve him; this is the right path (36)

but parties from among them disagreed with each other, so woe to those who disbelieve, because of presence on a great (37)

how clearly shall they hear and how clearly shall they see on the day when they come to us; but the unjust this day are in manifest error (38)

and warn them of the day of intense regret, when the matter shall have been decided; and they are (now) in negligence and they do not believe (39)

surely we inherit the earth and all those who are on it, and to us they shall be returned (40)

and mention ibrahim in the book; surely he was a truthful man, a prophet (41)

when he said to his father; o my father! why do you worship what neither hears nor sees, nor does it avail you in the least: (42)

o my father! truly the knowledge has come to me which has not come to you, therefore follow me, i will guide you on a right path: (43)

o my father! serve not the shaitan, surely the shaitan is disobedient to the beneficent allah: (44)

o my father! surely i fear that a punishment from the beneficent allah should afflict you so that you should be a friend of the shaitan (45)

he said: do you dislike my gods, o ibrahim? if you do not desist i will certainly revile you, and leave me for a time (46)

he said: peace be on you, i will pray to my lord to forgive you; surely he is ever affectionate to me: (47)

and i will withdraw from you and what you call on besides allah, and i will call upon my lord; may be i shall not remain unblessed in calling upon my lord (48)

so when he withdrew from them and what they worshipped besides allah, we gave to him ishaq and yaqoub, and each one of them we made a prophet (49)

and we granted to them of our mercy, and we left (behind them) a truthful mention of eminence for them (50)

and mention musa in the book; surely he was one purified, and he was a messenger, a prophet (51)

and we called to him from the blessed side of the mountain, and we made him draw nigh, holding communion (with us) (52)

and we gave to him out of our mercy his brother haroun a prophet (53)

and mention ismail in the book; surely he was truthful in (his) promise, and he was a messenger, a prophet (54)

and he enjoined on his family prayer and almsgiving, and was one in whom his lord was well pleased (55)

and mention idris in the book; surely he was a truthful man, a prophet, (56)

and we raised him high in heaven (57)

these are they on whom allah bestowed favors, from among the prophets of the seed of adam, and of those whom we carried with nuh, and of the seed of ibrahim and israel, and of those whom we guided and chose; when the communications of the beneficent allah were recited to them, they fell down making obeisance and weeping (58)

but there came after them an evil generation, who neglected prayers and followed and sensual desires, so they win meet perdition, (59)

except such as repent and believe and do good, these shall enter the garden, and they shall not be dealt with unjustly in any way: (60)

the gardens of perpetuity which the beneficent allah has promised to his servants while unseen; surely his promise shall come to pass (61)

they shall not hear therein any vain discourse, but only: peace, and they shall have their sustenance therein morning and evening (62)

this is the garden which we cause those of our servants to inherit who guard (against evil) (63)

and we do not descend but by the command of your lord; to him belongs whatever is before us and whatever is behind us and whatever is between these, and your lord is not forgetful (64)

the lord of the heavens and the earth and what is between them, so serve him and be patient in his service. do you know any one equal to him? (65)

and says man: what! when i am dead shall i truly be brought forth alive? (66)

does not man remember that we created him before, when he was nothing? (67)

so by your lord! we will most certainly gather them together and the shaitans, then shall we certainly cause them to be present round hell on their knees (68)

then we will most certainly draw forth from every sect of them him who is most exorbitantly rebellious against the beneficent allah (69)

again we do certainly know best those who deserve most to be burned therein (70)

and there is not one of you but shall come to it; this is an unavoidable decree of your lord (71)

and we will deliver those who guarded (against evil), and we will leave the unjust therein on their knees (72)

and when our clear communications are recited to them, those who disbelieve say to those who believe: which of the two parties is best in abiding and best in assembly? (73)

and how many of the generations have we destroyed before them who were better in respect of goods and outward appearance! (74)

say: as for him who remains in error, the beneficent allah will surely prolong his length of days, until they see what they were threatened with, either the punishment or the hour; then they shall know who is in more evil plight and weaker in forces (75)

and allah increases in guidance those who go aright; and ever-abiding good works are with your lord best in recompense and best in yielding fruit (76)

have you, then, seen him who disbelieves in our communications and says: i shall certainly be given wealth and children? (77)

has he gained knowledge of the unseen, or made a covenant with the beneficent allah? (78)

by no means! we write down what he says, and we will lengthen to him the length of the chastisement (79)

and we will inherit of him what he says, and he shall come to us alone (80)

and they have taken gods besides allah, that they should be to them a source of strength; (81)

by no means! they shall soon deny their worshipping them, and they shall be adversaries to them (82)

do you not see that we have sent the shaitans against the unbelievers, inciting them by incitement? (83)

therefore be not in haste against them, we only number out to them a number (of days) (84)

the day on which we will gather those who guard (against evil) to the beneficent allah to receive honors (85)

and we will drive the guilty to hell thirsty (86)

they shall not control intercession, save he who has made a covenant with the beneficent allah (87)

and they say: the beneficent allah has taken (to himself) a son (88)

certainly you have made an abominable assertion (89)

the heavens may almost be rent thereat, and the earth cleave asunder, and the mountains fall down in pieces, (90)

that they ascribe a son to the beneficent allah (91)

and it is not worthy of the beneficent allah that he should take (to himself) a son (92)

there is no one in the heavens and the earth but will come to the beneficent allah as a servant (93)

certainly he has a comprehensive knowledge of them and he has numbered them a (comprehensive) numbering (94)

and every one of them will come to him on the day of resurrection alone (95)

surely (as for) those who believe and do good deeds for t them will allah bring about love (96)

so we have only made it easy in your tongue that you may give good news thereby to those who guard (against evil) and warn thereby a vehemently contentious people (97)

and how many a generation have we destroyed before them! do you see any one of them or hear a sound of them? (98)

ادب تلاوت قرآن

اولين مرحله استفاده و بهره‏مندى از قرآن كريم تلاوت آيات است كه در كنارش بايد مضامين آنها را خوب فهميد و سپس بدان عمل كرد. بايد سعى كنيم تلاوت ما شبيه تلاوت رسول اللّه (ص) باشد و مانند آن حضرت، عمق دل و جان خود را با قرآن پيوند زنيم؛ زيرا تمام رفتار و سنت و سيرت ايشان، از جمله تلاوتشان براى جامعه اسلامى اسوه حسنه‏اى است كه بايد بدان اقتدا كرد. «و لقد كان لكم فى رسول اللّه أسوة حسنة» (1) .

آغاز تلاوت بايد با استعاذه و پناهنده شدن به خداوند از شر وسوسه‏هاى شيطان باشد چنانكه فرمود: «فاذا قرأت القرآن فاستعذ بالله من الشيطان الرجيم» (2) و در هنگام تلاوت، وقتى به آيات رحمت مى‏رسيم، با معناى آن آشنا شده و محتواى آن را كه همان رحمت مخصوص است از خداى سبحان مسئلت كنيم و آنگاه كه به آيات عذاب مى‏رسيم از خداى سبحان، آمرزش ، بخشايش و نجات طلب كنيم. چنين تلاوتى مى‏تواند گرد و غبار قلب تلاوت كننده را بزدايد.

با زبان و دهان آلوده نمى‏توان قرآن طاهر را تلاوت كرد، از اين رو لازم است پيش از تلاوت به تطهير و تنظيف جسمى و معنوى دهان و زبان بپردازيم. بايد با مسواك كردن و مانند آن، فضاى دهان را تميز و نظيف نمود و با استغفار، بوى بد گناهانى مانند غذاى حرام و سخنان ناشايسته را زدود. باطن گناه جز تعفن و پليدى نيست، به همين دليل دستور فرموده‏اند: «تعطّروا بالاستغفار لا تفضحنّكم روائح الذنوب» (3) يعنى با استغفر معطر شويد كه بوى بد گناهان، شما را رسوا نكند.

اگر اهميت و فضيلت تلاوت قرآن براى ما روشن شود و بدانيم كه قرآن تكلم و سخن گفتن خداوند با ماست، و با طهارت باطن و انس با قرآن لذت تلاوت را بچشيم، هيچ گاه حاضر نمى‏شويم بين خود و قرآن فاصله بيندازيم و هرگز از فيض عظيم آن، حداقل با تلاوت پنجاه آيه در شبانه روز، محروم نمى‏گرديم .

انس با قرآن و مقام صالحين

خداى سبحان رسول اللّه (ص) را مستقيماً تحت ولايت خود معرفى كرده، مى‏فرمايد «ان وليّى اللّه الذى نزّل الكتاب و هو يتولى الصالحين» (4) اين آيه كريمه حاوى چند مطلب است: اول آنكه مى‏فرمايد خدا ولى رسول اللّه است «ان وليىّ اللّه» دوم آنكه همان خدايى ولى رسول اللّه است كه قرآن را نازل فرموده «الذى نزل الكتاب» و سوم آنكه خداوند متولى صالحين است «و هو يتولى الصالحين». با توجه به اين سه نكته مى‏فهميم كه راه اينكه خدا ولى انسان باشد، آن است كه انسان، صالح بشود و تا صالح نگرديم تحت ولايت اللّه نخواهيم بود و خدا هم تولى ما را نخواهد پذيرفت و بهترين راه صلاح هم انس با قرآن است. اين جمله كه مى‏فرمايد ولى رسول اللّه (ص)، خدايى است كه قرآن را نازل كرده، از باب تعليق حكم بر وصف مى‏باشد كه مشعر به عليت است؛ يعنى اگر كسى به قرآن عمل كند صالح مى‏شود و اگر خداوند بخواهد ولى كسى بشود، از راه قرآن ولايت و تدبير او را اعمال مى‏كند .

به همين دليل مى‏فرمايد: «فاقرءوا ما تيسر من القرآن» (5) آن مقدار كه براى شما ميّسر است قرآن تلاوت كنيد و با اين كتاب الهى مأنوس باشيد. حتى اگر معناى بعضى از آيات و سور براى شما روشن نشد، نگوييد خواندن بدون ادراك چه اثرى دارد. چون قرآن، كلام آدمى نيست كه اگر كسى معنايش را نداند خواندنش بى‏ثمر باشد؛ بلكه نورى الهى است كه خواندن آن به تنهايى عبادت است گرچه به معنايش آگاهى نداشته باشيم.

قرآن حبل الهى است كه انس با آن و تدبر در آن و ايمان و عمل به آن، انسان را بالا مى‏برد و به مقام صالحين، ملحق مى‏سازد تا مستقيماً تحت ولايت اللّه قرار گيرد. اگر انسان مشمول ولايت اللّه بود تمام امورش را خدا اداره مى‏كند و در آن مقام، ديگر هيچ راهى براى وسوسه و رخنه اهريمن نيست. خدا او را از تمام تيرگيها و تاريكيها نجات مى‏دهد و او را نورانى مى‏سازد «اللّه ولى الذين امنوا يخرجهم من الظلمات الى النور» (6) چنين شخصى در بين امت با نور حركت مى‏كند يعنى در حالى كه حركت و بصيرت و سيره‏اش روشن و روشنگر است «و جعلنا له نورا يمشى به فى الناس» (7) .

«صالحين» در اين آيه، غير از «الذين امنوا و عملوا الصالحات» (8) است. اين صالحين ناظر به صلاح در «مقام ذات» است نه «مقام فعل». صالحين در مقام ذات يعنى ذواتى، به اندازه‏اى بالا آمده‏اند كه ذاتشان صالح شده است. كار صالح چندان كاربردى ندارد ولى كارايى جان صالح كامل است. رسول اللّه (ص) و اهل بيت عصمت و طهارت (سلام اللّه عليهم) از صالحين هستند. خداى سبحان درباره بعضى از انبياى عظام فرموده كه در قيامت او به صالحين ملحق مى‏شود «و انه فى الاخر لمن الصالحين» (9) مقام ذات اگر صالح شود از او چيزى جز كار صالح صادر نمى‏شود ولى اگر ذات صالح نشد، ممكن است احياناً كار صالحى از او صادر نشود يا ناصالحى از او سر زند.

لازم است توجه شود كه بين قوس نزول و صعود فرق است ؛ زيرا به لحاظ قوس نزول، انسان كامل مانند حضرت رسول اكرم (ص) و نيز اهل بيت معصوم آن حضرت كه از جهت منزلت نورانى، يك حقيقتند آن ذوات مقدس همتاى قرآن كريمند، چون صادر اول و اولين كلام تكوينى خداوندند، نه آنكه تحت هدايت قرآن قرار گيرند، ولى به لحاظ قوس صعود، همه آن ذوات مقدس، همانند انسانهاى ديگر مكلفندو بايد تحت هدايت قرآن واقع شوند، آنان حداكثر بهره را از جهت علم و عمل از قرآن مى‏برند تا صعودشان موازى نزولشان گردد، و ديگران چنين توفيقى را ندارند گرچه هر يك، سهمى از حمايت و هدايت قرآن را دارا خواهند بود .

پى‏نوشتها

[1] سوره احزاب، آيه 21

[2] سوره نحل، آيه 98

[3] بحار، جلد.93 ص 278

[4] سوره اعراف، آيه 196

[5] سوره مزمل، آيه 20

[6] سوره بقره، آيه 257

[7] سوره انعام، آيه 122

[8] سورها عصر، آيه 3

[9] سوره بقره، آيه 130

حضرت آية اللّه جوادى آملى

آداب تلاوت قرآن کریم

آن‎گاه كه قاري در محضر نورالانوار قرآن مي نشيند و آيه آيه هاي آن ، جانش را روشن مي كند ، در برابر منشوري حضور يافته كه «إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ » و با معبودي هم‎كلام شده كه «هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا ».

ذات پروردگار آن‎چنان عظيم است كه هيچ قلبي را ياراي تصوير آن نيست و ژرفاي كلامش را جز دل‎هاي پاك ، كسي درك نمي كند.

پرنده اي كه در آسمان بلند اين صحيفه ، به پرواز در مي آيد ، نيكو است آدابي را رعايت كند و خويشتن را به زيورهايي بيارايد كه وجود ناچيزش قابليت درك آن ژرفا را حاصل كند.

در اين جزوه برآنيم كه در حد توان ، مختصري از اين آداب را بيان نماييم:

1ـ طهارت: «لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ »

از آن‎جا كه كتاب خدا پاك ترين و منزه ترين كلام است ، تنها پاكان مي توانند جرعه هاي حيات‎بخش آن زمزم زلال را بنوشند و از فيض آن مستفيض گردند ؛ قرآن ، ظاهري «شگفت انگيز» و باطني «عميق» دارد:

هم‎چنان‎كه قاري و حافظ براي تماس با ظاهر چشم نوازِ قرآن ، لازم است با وضو و ديگر آداب طهارت به محضر آن شرفياب شوند ، براي ادراك آن باطن روح‎بخش نيز لازم است درون را از آلودگي گناه بزدايند و به صفات نيك بيارايند تا با اين طهارت قلب، شايستگي هدايت يافتن از اين كتاب هدايتگر را بيابند، كه «هُدًى لِلْمُتَّقِينَ ».

بزرگ مفسر قرآن كريم،‌ حكيم متأله زمان، حضرت آيت الله جوادي آملي دامت بركاته مي فرمايد: «اگر كسي اهل پاكي و نزاهت نباشد ، تدبر در قرآن نصيبش نمي شود ؛ چون با قلب بسته نمي‎توان به سراغ قرآن رفت.»

2ـ استعاذه: «وَإِمَّا يَنزَغَنَّكَ مِنْ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ »

استعاذه، ادب معنوي قرآن است و نازل‎ترين درجه‎ي آن اين است كه بگويد: «أعوذ بالله من الشيطان الرجيم» كه به معناي «پناه بردن» است. البته تلاوت كننده‎ي قرآن بايد در دل نيز به اين مسأله اعتقاد داشته باشد و در تمام مدت قرائت به خداي سبحان پناه ببرد و خود و قلب خود را به او واگذارد و در حصن حصين او متحصن شود تا مبادا وسوسه هاي شيطاني او را از ياد و نام خدا غافل سازد و به امور ديگر مشغول نمايد.

3ـ تسميه: «اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ »

معناي تسميه فقط گفتن «بسم الله الرحمن الرحيم» هنگام شروع تلاوت نيست ؛ بلكه به اين معناست كه قاري و حافظ با نام خدا آغاز و با ياد او ختم نمايد و در طول مدت قرائت ، از او غفلت نورزد.

استعاذه ، كار تسميه را نمي كند ؛ زيرا استعاذه يعني «پناه بردن به پروردگار از شر وساوس شيطاني» و تسميه يعني «با نام خدا و ياد او قرائت كردن» ، بنابراين خداوند متعال خطاب به رسول اكرم صلي الله عليه و آله مي فرمايد: «اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ » يعني با نام حق قرائت كن و اين مخصوص حضرت رسول صلي الله عليه و آله نيست ؛ بلكه هر كس در پرتو اين نور مي نشيند ، بايد به گونه اي با نام پروردگار ‌آغاز كند كه ياد او در قلبش جلوه گر باشد.

4ـ تدبر: «أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا »

هنگامي كه عاشق ، نامه‎ي معشوق را مي گشايد و حلاوت كلام آن را به جان مي چشاند، همانا با چشم دل مي نگرد و با گوش جان مي شنود. تدبر در آن «نورٌ علي نور» ، مسأله اي است كه در كلام وحي و هم‎چنين در فرمايشات قرآن‎هاي ناطق، ائمه‎ي اطهار عليهم السلام، مورد تأكيد قرار گرفته است. نيانديشيدن در اين كتاب انسان سازي ، به‎خاطر قفلي است كه بر دل زده شده و كليدي جز معرفت قرآني ندارد.

اين كتاب آسماني كه براي هدايت انسان‎ها نازل شده است ، آن‎گاه هدايتگر خواهد بود كه پيام آن را بشنويم و درك كنيم و اين درك تنها با تدبر صحيح ميسر خواهد بود. اگرچه قرائت قرآن و حتا نگاه كردن به آن خطوط نوراني ، چشم و جان انسان را نوراني مي كند و داراي اجر است ؛ اما تدبر در آن و عمل كردن به پيام بلند و جاوداني آن ، مسيري است كه انسان را از حضيض خاك به اوج افلاك خواهد رساند.

5ـ خضوع و خشوع: «تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ »

آن‎گاه كه انسان در برابر كلام آن عظيم ودود، و آن قدير غفور قرار مي گيرد ، بايد آن‎چنان كه عبد در برابر مولا سر خم مي كند، سر فرود آورد و در قلب خود خشوع و در اعضاي خود خضوع را احساس نمايد. آن درجات رفيع در آن آيات عميق را تنها قلب‎هاي خاشع و جوارح خاضع ادراك مي كنند و تنها چنين كساني مي توانند پيام عرفاني و ملكوتي اين كتاب آسماني را به جان بخرند.

6ـ استماع: «وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ »

استماع يعني گوش دادن با دقت. اگر سخني براي انسان اهميت داشته باشد ، با سكوت و دقت فراوان به آن گوش فرا مي دهد ، و كدام كلام بالاتر و مهم تر از كلام خالق هستي كه جهان را آفريد، تنها كسي كه مي تواند راهنماي بشر به راه سعادت باشد. هنگامي كه قرآن خوانده مي شود بايد خاضعانه در برابر آن نشست و در كمال سكوت و دقت به آن گوش فرا داد و در آن تدبر كرد. اما اين تنها مخصوص شنونده نيست؛ بلكه قاري و حافظ خود نيز بايد در هنگام تلاوت ، آيات را استماع نمايد و سعي در عمل به آن انوار هدايت كند. چنين استماعي است كه شايد موجب شود اين انسان حقير و اين مخلوق ضعيف ، مشمول رحمت پروردگار واقع شود و به آن صراط مستقيم راه يابد.

گرد آورنده: سيد ابوالفضل حكيمي