بالجمله خدای تبارک و تعالی بواسطه سعه رحمت بر بندگان این کتاب شریف را از مقام قرب و قدس خود نازل فرموده و بحسب تناسب عوامل تنزل داده تا باین عالم ظلمانی و سجن طبیعت رسیده و بکسوه الفاظ و صورت حروف درآمده برای استخلاص مسجونین در این زندان تاریک دنیا و رهایی مغلولین در زنجیرهای آمال و أمانی و رساندن آنها را از حضیض نقص و ضعف و حیوانیت باوج کمال و قوت و انسانیت و از مجاورت شیطان بموافقت ملکوتیین بلکه بوصول بمقام قرب و حصول مرتبه لقاءالله که اعظم مقاصد و مطالب اهل الله کیفیت وصول بدین مقام است و مندرجات آن اجمالا آن چیزی است که در این سیر و سلوک الهی مدخلیت دارد و یا اعانت می کند سالک و مسافر الی الله را و بطور کلی یکی از مقاصد مهمه آن دعوت بمعرفت الله و بیان معارف الهیه است از شئون ذاتیه و اسمائیه و صفاتیه و افعالیه و از همه بیشتر در این مقصود توحید ذات و اسماء و افعال است که بعضی از آن بصراحت و بعضی باشارات مستقصی مذکور است.

و باید دانست که در این کتاب جامع الهی بطوری این معارف از معرفت الذات تا معرفت الافعال مذکور است که هر طبقه بقدر استعداد خود از آن ادراک می کنند چنانچه آیات شریفه توحید و خصوصا توحید افعال را علماء ظاهر و محدثین و فقها رضوان الله علیهم طوری بیان و تفسیر می کنند که بکلی مخالف و مباین است با آنچه اهل معرفت و علماء باطن تفسیر می کنند و نویسنده هر دو را در محل خود درست می داند زیرا که قرآن شفای دردهای درونی است و هر مریض را بطوری علاج می کند.

چنانچِِه کریمۀ : ( هُوَ الأَوّلُ وَ الآخِرُ وَ الظّاهِرُ وَ الباطِنُ ) و کریمۀ ( الله نُورُ السَّموات وَ الأَرض ) و کریمۀ ( هُوَ الَّذی فِی السَّماءِ إِلهُ وَ فِی الأَرضِ إلهٌ ) و کریمۀ ( هُوَ مَعَکُم ) و کریمۀ ( أَینَما تُوَلُّوا فَثّمَ وَجهَ اللهِ ) إلی غیر ذلک در توحید و ذات و آیات کریمه آخر سوره حشر و غیر آنها در توحید صفات  و کریمۀ : ( وَ ما رَمَیتَ إِذ رَمَیت وَ لکِنَّ اللهَ رَمی ) و کریمۀ ( اَلحَمدُللهِ رَبِّ العالَمین ) و کریمۀ (یُسَبّحُ لَهُ ما فِی السَّمواتِ وَ ما فیِ الأرضِ ) در توحید افعال که بعضی بوجه دقیق و بعضی بوجه ادق عرفانی دلالت دارد برای هر یک از طبقات علماء ظاهر و باطن طوری شفای امراض است و در عین حال که بعضی آیات شریفه مثل آیات اول حدید و سوره مبارکه توحید بحسب حدیث شریف کافی برای متعمقان از آخر الزمان وارد شده اهل ظاهر را نیز از آن بهرۀ کافی است و این از معجزات این کتاب شریف و از جامعیت آن است.

و دیگر از مقاصد و مطالب آن دعوت بتهذیب نفوس و تطهیر بواطن از ارجاس طبیعت و تحصیل سعادت.

و بالجمله کیفیت سیر و سلوک الی الله و این مطلب شریف بدو شعبه مهم منقسم است یکی تقوا بجمیع مراتب آن که مندرج در آن است تقوا از غیر حق و اعراض مطلق از ماسوی الله.

و دیگر ایمان بتمام مراتب و شئون که در آن مندرج است اقبال بحق و رجوع و انابة بآن ذات مقدس و این از مقاصد مهمه این کتاب شریف است که اکثر مطالب آن بلاواسطه یا مع الواسطه باین مقصد رجوع کند.

و دیگر از مطالب این صحیفه الهیه قصص انبیاء و اولیاء و حکماء است و کیفیت تربیت حق آنها را و تربیت آنها خلق را که در این قصص فوائد بی شماری و تعلیمات بسیاراست و در آن قصص بقدری معارف الهیه و تعلیمات و تربیت های ربوبیه مذکور و مرموز است که عقل را متحیر کند سبحان الله و له الحمد و المنة. در همین قصة خلق آدم ( علیه السلام ) و امر بسجود ملائکه و تعلیمات اسماء و قضایای ابلیس و آدم که در کتاب خدا مکرر ذکر شده بقدری تعلیم و تربیت و معارف و معالم است برای کسیکه ( لَهُ قَلبٌ أو ألقی السَّمعَ وَ هُوَ شَهیدٌ ) که انسان را حیران کند.

و اینکه قصص قرآنیه مثل قصه آدم و موسی و ابراهیم و دیگر انبیاء ( علیهم السلام ) مکرر ذکر شده برای همین نکته است که این کتاب، کتاب قصه و تاریخ نیست بلکه کتاب سیر و سلوک الی الله و کتاب توحید و معارف و مواعظ و حکم است و در این امور مطلوب تکرار است تا در نفوس قاسیه تأثیری کند و قلوب از آن موعظت گیرد.

و بعبارت دیگر کسیکه بخواهد تربیت و تعلیم و انذار و تبشیر کند باید مقصد خود را با عبارات مختلف و بیانات متشتته گاهی در ضمن قصه و حکایت و گاهی در ضمن تاریخ و نقل و گاهی بصراحت لهجه و گاهی بکنایت و امثال و رموز تزریق کند تا نفوس مختلفه و قلوب متشتته هر یک بتواند از آن استفاده کنند.

و چون این کتاب شریف برای سعادت جمیع طبقات و قاطبۀ سلسلۀ بشر است و این نوع انسانی در حالات قلوب و عادات و اخلاق و ازمنه و امکنة مختلف هستند همه را نتوان بیک طور دعوت کرد ای بسا نفوسی که برای اخذ تعالیم بصراحت لهجه و القاء اصل بطور ساده حاضر نباشد و از آن متأثر نگردند.

اینها را باید بطور ساختمان دماغ آنها دعوت کرد و مقصد را بـآنها فهمانید.

و بسا نفوسی که با قصص و حکایات و تواریخ سر وکار ندارند و علاقمند بلُبِّ مطالب و لباب  مقاصداند اینها را نتوان با دسته اول در یک ترازو گذاشت ای بسا قلوب که با تخویف و انذار متناسبند و قلوبی که با وعده و تبشیر سر و کار دارند از این جهت است که این کتاب شریف باقسام مختلفه و فنون متعدده و طرق متشتته مردم را دعوت فرموده و چنین کتابی را تکرار حتم و لازم است دعوت و موعظه بی تکرار و تفنن از حد بلاغت خارج و آنچه متوقع از آن است که تأثیر در نفوس باشد بی تکرار از آن حاصل نشود.

مع الوصف در این کتاب شریف قضایا بطوری شیرین اتفاق افتاده که تکرار آن انسان را کسل نکند بلکه هر دفعه که اصل مطلب را تکرار کند خصوصیات و لواحقی در آن مذکور است که در دیگران نیست بلکه در هر دفعه یک نکته مهم عرفانی یا اخلاقی را مورد نظر قرار داده و قضیه را در اطراف آن چرخ می دهد و بیان این مطلب استقصای کامل از قصص قرآنیه لازم دارد که در این مختصر نگنجد و در آرزوی این ضعیف بی مایه ثبت است که با توفیق الهی کتابی در خصوص قصص قرآنیه و حل رموز و کیفیت تعلیم و تربیت آنها فراهم آورم بقدر میسور گر چه قیام باین امر از مثل نویسنده آرزویی است بسی خام و خیالی است بسی باطل.

بالجمله ذکر قصص انبیاء ( علیهم السلام ) وکیفیت سیر و سلوک آنها و چگونگی تربیت آنها از بندگان خدا و حِکَم و مواعظ و مجادلات حسنه آنها از بزرگترین ابواب معارف و حِکَم و بالاترین درهای سعادت و تعالیم است که حق تعلی جل مجده به روی بندگان خود مفتوح فرموده.

و چنانچه ارباب معرفت و اصحاب سلوک و ریاضت را از آن ها حظیّ وافر و بهره کافی است کسان دیگر را نیز نصیبی وافی و قسمتی بی پایان است.

چنانچه از کریمۀ شریفۀ ( فَلَمّا جَنَّ عَلیهِ اللّیلُ رَأی کَوکَبًا ) الخ مثلا اهل معرفت کیفیت و سیر معنوی حضرت ابراهیم علیه السلام را ادراک میکنند و راه سلوک الی الله و سیر الی جنابه را تعلیم می نمایند و حقیقت سیر انفس و سلوک معنوی را از منتهای ظلمت طبیعت که به ( جَنَّ عَلیهِ اللَّیلُ ) در آن مسلک تعبیر شده تا القاء مطلق انیت و انانیت و ترک خودی و خود پرستی و وصول بمقام مقدس و دخول در محفل انس که در این مسلک اشارت به آن است ( وَجَّهتُ وَجهِیَ لِلَّذی فَطَرَالسَّمواتِ ) الخ از آن دریابند.

و دیگران از آن سیر آفاقی و کیفیت تربیت و تعلیم جناب خلیل الرحمن امت خود را ادراک کنند و بدین منوال سایر قصص و حکایات مثل قصۀ آدم و ابراهیم و موسی و یوسف و عیسی و ملاقات موسی و خضر که استفادات اهل معارف و ریاضات و مجاهدات و دیگران هر یک با دیگری فرق دارد و در این قسمت داخل است یا مقصدی مستقل است حِکَم و مواعظ ذات مقدس حق که هر جا مناسب شده خود بلسان قدرت بندگان را دعوت فرموده یا بمعارف الهیه و توحید و تنزیه چون سوره مبارکه توحید و اواخر سوره حشر و اوائل حدید و دیگر موارد کتاب شریف الهی و اصحاب قلوب و سوابق حسنی را از این قسمت حظوظی است بی شمار.

مثلا اصحاب معارف از کریمۀ مقدسۀ ( وَ مَن یَخرُج مِن بَیتِهِ مُهاجِراً إِلی اللهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ یُدرِکُهُ المَوتُ فَقَد وَقَعَ اُجرُهُ عَلَی اللهِ) قرب نافله و فریضه را استفادت کنند. «1»

در عین حال که دیگران خروج ببدن و هجرت مثلاً به مکه و مدینه را میفهمند و یا دعوت فرموده بتهذیب نفوس و ریاضیات باطنیه چون کریمۀ شریفۀ ( قَد أفلَحَ مَن زَکّیها وَ قَد خَابَ مَن دَسّیها ) الی غیر ذلک و یا دعوت بعمل صالح است چنانچه معلوم است و یا تحذیر از مقابلات هر یک از اینها است و در موارد مختلفه این صحیفه الهیه مذکور است چون قضایای اصحاب کهف.

و دیگر از اصحاب این صحیفه نورانیه بیان احوال کفار و جاحدین و مخالفان با حق و حقیقت و معاندین با انبیاء و اولیاء ( علیهم السلام ) و بیان کیفیت عواقب امور آنها و چگونگی بوار و هلاک آنها چون قضایای فرعون و قارون و نمرود و شداد و اصحاب فیل و دیگر از کفره و فجره که در هر یک از آنها موعظت ها و حِکَم بلکه معرفی است برای اهلش و در این قسمت داخل است یا قسمتی مستقل است قضایای غزوات رسول خدا صلی علیه و آله که در آنها نیز مطالب شریفه مذکور است که یکی از آنها کیفیت مجاهدات اصحاب رسول خدا صلی الله علیه و آله است برای بیدار کردن مسلمین از خواب غفلت و برانگیختن آنها است برای مجاهدت فی سبیل الله و تنفیذ کلمۀ حق و اماته باطل.

و یکی دیگر از مطالب قرآن شریف بیان قوانین ظاهر شریعت و آداب و سنن الهیه است که در این کتاب نورانی کلیات و مهمات آن ذکر شده و عمدۀ در این قسم دعوت باصول مطالب و ضوابط آن است مثل باب صلوة و زکوة و خمس و حج و صوم و جهاد و نکاح وارث و قصاص و حدود و تجارت و امثال آن و چون اینقسم که علم ظاهر شریعت است عام المنفعه و برای جمیع طبقات از حیث تعمیر دنیا و آخرت مجعول است و تمام طبقات مردم از آن بمقدار خود استفادت کنند از اینجهت در کتاب دعوت بآن بسیار است و در احادیث شریفه و اخبار نیز خصوصیات و تفاصیل آنها بحد وافر است و تصانیف علماء شریعت در این قسمت بیشتر و بالاتر از سایر قسمتها است.

و یکی دیگر ازمطالب قرآن شریف احوال معاد و براهین بر اثبات آن و کیفیت عذاب و عقاب و ثواب آن و تفاصیل جنت و نار و تعذیب و تنعیم و در این قسمت حالات اهل سعادت و درجات آنها ازاهل معرفت و مقربین و از اهل ریاضت و سالکین و از اهل عبادت و ناسکین و همین طور حالات و درجات اهل شقاوت از کفار و محجوبین و منافقین و جاحدین و اهل معصیت و فاسقین مذکور است ولی آنچه بحال عموم بیشتر فایده داشته باشد بیشتر مذکور و با صراحت لهجه است و آنچه برای یک طبقه خاصه مفید است بطریق رمز و اشاره مذکور است مثل رضوان الله اکبر و آیات لقاءالله برای آن دسته و مثل ( کلّا إنَّهُم عَن رَبِّهِم یَومَئذٍ لَمَحجُوبُونَ ) برای دستۀ دیگر و در این قسم یعنی در تفصیل معاد و رجوع الی الله معارفی بی شمار و اسراری بس دشوار مذکور است که اطلاع بر کیفیت آنها جز بسلوک برهانی یا نور عرفانی نتوان پیدا کرد.

و یکی دیگر از مطالب این صحیه الهیه کیفیت احتجاجات و براهینی است که ذات مقدس حق تعالی با خود اقامه فرموده بر اثبات مطالب حقه و معارف الهیه مثل احتجاج بر اثبات حق و توحید و تنزیه و علم و قدرت و دیگر اوصاف کمالیه که در این قسمت گاهی براهین دقیقه پیدا شود که اهل معرفت از آن استفاده کامل نمایند مثل ( شَهِدَ اللهُ أنَّهُ لا إلهَ إلّا هُو) و گاهی براهینی است که حکماء و دانشمندان طوری از آن استفاده کنند و اهل ظاهر و عامه مردم از آن طوری بهره بردارند مثل کریمۀ : ( لَو کانَ فیهِما ألِهَةً إلّا اللهُ لَفَسدَتا ) و مثل کریمۀ ( إذاً لَذَهَبَ کُلُّ إلهٍ بِما خَلَقَ ) و مثل آیات اول سوره حدید و سورۀ مبارکۀ توحید و غیر آن و مثل احتجاج بر اثبات معاد و رجوع ارواح و انشاء نشئۀ اخری و احتجاج بر اثبات ملائکۀ الله و انبیاء عظام که در موارد مختلفۀ این کتاب شریف موجود است این حال احتجاج خود ذات مقدس و یا آنکه حق تعالی نقل براهین انبیاء و دانشمندان را فرموده بر اثبات معارف مثل احتجاجات جناب خلیل الرحمن ( سلام الله علیه ) و غیرآن، اینها مهمات مطالب این کتاب است والا دیگر مطالب متفرقه نیز موجود است که احصاء آن وقتی کافی لازم دارد. (برگرفته از کتاب قرآن باب معرفت الله، ص 47 تا 53- آداب الصلوة، ص 204 و 211)

«1»  کسی که از خانه اش بقصد حجرت بخدا و رسولش بیرون شود بتوجیه از بیت نفس و حجرت بسوی خدا و وصول بفناء فی الله که موت حقیقی است و سپس مرگ او را دریابد پاداش او بر خدا است.