مقصود از آداب آن ‏نیست که پیش بعضی از قرّاء متداول شده است که تمام همّ و همّت منصرف به مخارج الفاظ و تأدیّۀ حروف شود بطوری که علاوه بر آنکه از معنی و تفکر در آن بکلّی غافل شویم منجر به آن شود که تجوید آن نیز باطل گردد، بلکه کثیراً ‏کلمات از صورت اصلیۀ خود به صورت دیگر منقلب شود و مادّه و صورت آن تغییر کند، و این یکی از مکاید شیطان است که انسان متعبّد را تا آخر عمر به ‏الفاظ قرآن سرگرم می کند و از سرّ نزول قرآن و از حقیقت اوامر و نواهی و دعوت به معارف حقّه و اخلاق حسنۀ آن بکلّی غافل می کند، تازه بعد از پنجاه (سال) قرائت معلوم شود که از شدت تغلیظ و تشدید در آن از صورت کلام بکلی خارج شده و یک صورت غریبی پیدا کرده. بلکه مقصود آدابی است که در شریعت مطهّره منظور شده است که اعظم و عمدۀ آنها تفکر و تدبّر و اعتبار به آیات آنست، چنانچه سابقًا اشاره شد.

‏در «کافی» شریف سند به حضرت صادق (‏ع) رساند قال: إنَّ هذَا ‏القُرآنَ فیهِ مَنارُ الهُدی وَ مَصابیحُ الدُّجی، فَلیَجلُ جال بَصَرَهُ وَ یَفتَح لِلضِّیاءِ نَظَرَهُ، فَإِنَّ التَّفَکُّر حَیاةُ قَلبِ البَصیرِ کَما یَمشیِ المُستَیرُ فِی الظُّلُماتِ بِالنُّور. «فرمود: این قرآن راهنمای هدایت و چراغ شب تاریک ‏است، پس جولان دهد صاحبنظر چشم خود را در آن و بگشاید نظر خود را برای استفاده از نور آن، زیرا که تفکّر در آن زندگانیِ دلِ بیننده است، چنانچه ‏در ظلمات و تاریکیها به نور استعانت کنند، در ظلمات جهل و تاریکیهای ضلالت به نور هدایت قرآن باید هدایت جست».

و من المجالس بإسناده عن أمیرالمؤمنین (ع) فی کلام طویل فی وَصف المتّقین: وَ إِذا مَرُّوا بِآیَةٍ فیها تَخویفٌ أَصغَوا إِلَیها مَسامِعَ قُلُوبِهِم وَ أَبصارِهِم فَاقشَعَرَّت مِنها جُلُودُهُم وَ وَجِلَت قُلُوبُهُم فَظَنُّو أُنَّ صَهیلَ جَهَنَّمَ وَ زَفیرَها وَ شَهیقَها فی اُصُولِ آذانِهِم، وَ إِذا مَرُّوا بِآیَةٍ فیها تَشویقٌ رَکَنُوا إِلَیها طَمَعاً وَ تَطَلَّعَت أَنفُسُهُم إِلَیها شَوقاً وَ ظَنُّّوا أَنَّها نُصبَ أَعیُنِهِم.

«اهل تقوا وقتی به آیاتی رسند که در آن اخافه است چشمها و ‏گوشهای دل را به آنها باز کنند و لرزه بر اندام آنها افتد و دل آنها از ترس بتپد بطوری که گمان کنند که صدای هولناک جهنم و نفسهای زفیر و شهیق آن پیش گوش آنهاست، و وقتی به آیۀ رحمت رسند اعتماد به آن کنند و چشم ‏طمع به آن باز کنند و دل آنها از شوق پرواز کند چنانچه گمان کنند آن وعده ها حاضر است».

‏و معلوم است کسی که تفکر و تدبر در معانی قرآن کرد در قلب او اثر کند و کم کم به مقام متّقین رسد و اگر توفیق الهی شامل حالش شود از آن مقام نیز بگذرد و هر یک از اعضاء و جوارح و قوای آن آیه ای از آیات الهیّه شود و شاید جذّوات و جذبات خطابات الهی او را از خود بیخود کند و حقیقت «إِقرَأُ وَ اصعَد» «1» را در همین عالم دریابد تا آنکه کلام را بی واسطه از متکلّمش بشنود و آنچه در وهم تو و من ناید آن شود.

و از آداب لازمۀ قرائت قرآن که در تأثیر در قلوب سمت رکنیّت دارد و بدون آن هیچ عملی را قیمتی نیست بلکه ضایع و باطل و موجب سخط الهی است اخلاص است که سرمایۀ مقامات اخرویۀ و راس المال تجارت آخرت است، و در این باب نیز در اخبار اهل بیت عصمت علیهم السلام سفارش بلیغ شده است از آن جمله آنست که جناب کلینی - رضوان الله علیه - حدیث کند:

بإسناد عن أبی جعفر (ع) قال: قُرّاءُ القُرآنِ ثَلاثَهٌ: رَجُلٌ قَرَأَ فَاتَّخَذَهُ بِضاعَةً وَ استَدَرََّ بِهِ المُلُوکَ وَ استَطالَ بِهِ عَلَی النّاس. وَ رَجُلٌ قَرَأَ القُرآنَ فَحَفِظَ حُرُوفَهُ وَضَیَّعَ حُدُودَهُ وَ اَقامَةُ القَدَحِ، فَلا کَثَّرَ اللهُ هؤُلاءِ مِن حَمَلَةِ القُرآنِ. وَ رَجُلٌ قَرَأَ القُرآنَ فََوَضَعَ دَواءَ القُرآنِ عَلی داءِ قَلبِهِ فَأَسهَرَ بِهِ لَیلَهُ وَ أَظمَأ بِهِ نَهارَهُ وَ قامَ بِهِ فی مَساجِدِهِ وَ تَجافی بِهِ عَن فِراشِهِ، فَبِاُولئِکَ یَدفَعُ اللهُ العَزیزُ الجَبّارُ البَلاءَ، وَ بِاوُلئِکَ یُدیلُ اللهُ مِنَ الأَعداءِ، و بِاوُلئِکَ یُنزلُ اللهُ الغَیثَ مِنَ السَّماءِ، فَوَاللهِ لَهؤُلاءِ فی قُرّاءِ القُرآنِ اَعَزُّ مِنَ الکِبریتِ الأَحمَرِ.

«قاریان قرآن سه گروهند: یکی آنان که قرائت قرآن را سرمایه معیشت اتّخاذ نمودند و بواسطه آن از ملوک حقوق و شهریّه گیرند و بر مردم تقدّم ‏جویند. و دیگر آنان که حفظ حروف و صورت قرآن کنند و تضییح حدود آن نمایند و او را پشت سراندازند چنانچه سوار، قدح خود را به پشت آویزد؛ خداوند زیاد نکند این قسم حملۀ قرآن را، و طایفۀ دیگر آنان هستند که قرآن را قرائت کنند و با دوای قرآن دردهای قلب خود را علاج کنند، پس بواسطۀ آن شب را بیدار و به عبادت بگذرانند و روز را روزه بگیرند و به تشنگی گذرانند و در مساجد حاضر شوند و اقامت کنند و از فراش خواب ناز برخیزند! پس خداوند عزیز جبّار بواسطۀ اینها دفع بلیّات فرماید و باران از آسمان فرو فرستد؛ به خدا قسم که این گروه از قاریان قرآن از کبریت احمر کمیاب ترند.

و عن «عقاب الأعمال» بإسناده عن أبی عبدالله (ع)، عن أبیه، عن آبائه علیهم السلام قال: مَن قَرَأ القُرآنَ یَاکُلُ بِهِ النّاسَ جاءَ یَومَ القِیامَةِ وَ وَجهُهُ عَظمٌ لا لَحمَ فیهِ. «فرمود: کسی که قرائت قرآن کند برای استفادۀ از مردم، در روز قیامت بیاید در صورتی که روی او استخوانی است بدون گوشت».

و بإسناده عن رسول الله (ص) فی حدیث قالَ: مَن تَعَلَّمَ القُرآنَ فَلَم یَعمَل بِهِ وَ آثَرَ عَلَیهِ حُبُّ الدُّنیا وَ زینَتُها استَوجَبَ سَخَطَ اللهِ وَ کانَ فِی الدَّرَجَةِ مَعَ الیَهُودِ وَ النَّصارَی الذَّینَ یَنبِذوُنَ کِتابَ اللهِ وَراءَ ظُهوُرِهِم.

وَ مَن قَرَأَ القُرآنَ یُریدُ بِهِ سُمعَةً وَ التِماسَ الدُّنیا لَقِیَ اللهَ یَومَ القِیامَةِ وَ وَجهُهُ عَظمٌ لَیسَ عَلَیهِ لَحمٌ وَزَجَّ القُرآنُ فی قَفاهُ حَتّی یُدخِلَهُ النّارَ وَ یَهوی فیها مَعَ مَن هَوی.

وَ مَن قُرَأ القُرآنَ وَ لَم یَعمَل بِهِ حَشَرَهُ اللهُ یَومَ القِیامَةِ أَعمی فَیَقُولُ: «یا رَبِّ لِمَ حَشَرتَنی أَعمی وَ قَد کُنتُ بَصیراً؟ قالَ: کَذلِکَ أَتَتکَ آیاتُنا فَنَسیتَها وَ کَذلِکَ الیَومَ تُنسی» فَیُؤمَرُ بِهِ إِلَی النّارِ.

وَ مَن قَرَأَ القُرآنَ ابتِغاءَ وَجهِ اللهِ وَ تَفَقُّهاً فِی الدِّین کانَ لَهُ مِنَ الثَّوابِ مِثلُ جَمیعِ ما اُعطِیَ المَلائِکَةُ وَ الأَنبِیاءُ وَ المُرسَلوُنَ.

وَ مَن تَعَلَّمَ القُرآنَ یُریدُ بِه رِیاءً وَ سُمعَة لِیُمارِیَ بِهِ السُّفَهاءَ وَ یُباهِیَ بِهِ العُلَماءَ وَ یَطلُبَ بِهِ الدُّنیا بَدَّدَ اللهُ عِظامَهُ یَومَ القِیامَةِ وَ لَم یَکُن فِی النّار أَشَدَّ عَذاباً مِنهُ، وَ لَیسَ نَوعٌ مِن أَنواعِ العَذابِ إِلاّ یُعَذَّبُ بِهِ مِن شِدَّةِ غَضَبِ اللهِ عَلَیهِ وَ سَخَطِهِ.

وَ منَ تَعَلَّمَ القُرآنَ وَ تَواضَعَ فِی العِلمِ وَ عَلَّمَ عِبادَ اللهِ وَ هُوَ یُریدُ ما عِندَ اللهِ لَم یَکُن فِی الجَنَّةِ أَعظَمَ ثَواباً مِنهُ وَ لا أَعظَمَ مَنزِلَةً مِنهُ وَ لَم یَکُن فِی الجَنَّةِ مَنزِلٌ وَ لا دَرَجَةٌ رَفیعَةٌ وَ لا نَفیسَةٌ اِلاّ وَ کانَ لَهُ فیها أوفَرُ النَّصیبِ وَ اَشرَفُ المَنازِلِ.

«کسی که یاد گیرد قرآن را و عمل به آن نکند و عوض آن اختیار ‏کند حبّ دنیا و زینت آنرا، مستوجب غضب خدا شود و در درجۀ یهود و نصاری است که کتاب خدا را پشت سرشان  انداختند.

‏و کسی که قرائت قرآن کند و قصد کند به آن سُمعه و طلب کند به آن ‏دنیا را، ملاقات کند خدا را روز قیامت در صورتی که روی او استخوان بی گوشت است و قرآن به پشت گردن او زند تا داخل آتش کند او را، و بیفتد ‏در آن با آنها که افتادند.

و کسی که قرائت قرآن کند و عمل به آن نکند، خداوند او را کور ‏محشور فرماید روز قیامت، می گوید: «خداوندا من بینا بودم پس چرا مرا کور محشور کردی؟ می فرماید چنانچه تو نسیان آیات ما کردی که بر تو فرو فرستادیم امروز نیز تو نیسان شدی». و پس او را بسوی آتش فرستند.

و کسی که قرائت قرآن کند برای خدا و خالص از ریا و برای یاد ‏گرفتن معالم دین، ثواب او مثل ثوابی است که به جمیع ملائکه و انبیا و مرسلین ‏دهند (یعنی از نسخ ثواب آنان به او مرحمت فرمایند).

‏و کسی که تعلّم کند قرآن را برای ریا و سُمعه تا آنکه با جاهلان جدال کند و مباهات به علماء کند و دنیا را به آن طلب کند، متفرق فرماید خداوند استخوانهای او را روز قیامت، و در آتش کسی از او شدت عذابش بیشتر نیست و به جمیع انواع عذاب او را معذّب کنند از شدت غضب و سخط خداوند بر او.

و کسی که تعلّم قرآن کند و در علم تواضع نماید و تعلیم بندگان خدا دهد و از خداوند اجر طلبد، در بهشت کسی از او ثوابش بزرگتر نیست و ‏منزله ای از منزلۀ او بالاتر نیست، و هیچ منزل رفیع و درجۀ بلند نفیس در بهشت ‏نیست مگر آنکه بزرگتر و وافرتر آنرا او دارد». (برگرفته از کتاب قرآن باب معرفت الله، ص 62 تا 66 – اربعین حدیث، ج 2، ص 155 تا 163)

«1» بخوان و بالا بیا.