و مقصود ما از تعلیم و تعلّم و افاده و استفاده آن ‏نیست که جهات ادبیّت و نحو و صرف را از آن تعلیم بگیری یا حیث فصاحت و ‏بلاغت و نکات بیانیه و بدیعیه از آن فراگیری یا در قصص و حکایات آن بنظر ‏تاریخی و اطلاع بر امم سابقه بنگری هیچ یک از اینها داخل در مقاصد قرآن ‏نیست و از منظور اصلی کتاب الهی بمراحلی دور است و اینکه استفاده ما از این ‏کتاب بزرگ بسیار کم است برای همین است که یا بآن نظر تعلیم و تعلّم نداریم چنانچه غالباً اینطوریم قرائت قرآن می کنیم برای ثواب و اجر و لهذا جز بجهت تجوید آن اعتنائی نداریم میخواهیم قرآن را صحیح بخوانیم که ثواب بما عنایت شود و در همین حد واقف میشویم و بهمین امر قناعت می کنیم و لذا چهل سال قرآن شریف را میخوانیم بهیچوجه از آن استفاده حاصل نشود جز اجر و ثواب قرائت و یا اگر نظر تعلیم داشته باشیم با نکات بدیعه و بیانیه و ‏وجوه اعجاز آن و قدری بالاتر جهات تاریخ و سبب نزول آیات و اوقات نزول و مکی و مدنی بودن آیات و سور و اختلاف قرائات و اختلاف مفسرین از عامه و ‏خاصه و دیگر امور عرضیة خارج از مقصد که خود آنها موجب احتجاب از ‏قرآن و غفلت از ذکر الهی است سر و کار داریم.

‏بلکه مفسرین بزرگ ما نیز عمدۀ همّ خود را صرف در یکی از این ‏جهات یا بیشتر کرده و باب تعلیمات را بروی مردم مفتوح نکرده اند و بعقیده نویسنده تاکنون تفسیر برای کتاب خدا نوشته نشده بطور کلی معنای تفسیر آن است که شرح مقاصد آن کتاب را بنماید و نظر مهم به آن، بیان منظور صاحب کتاب باشد این کتاب شریف که بشهادت خدایتعالی کتاب هدایت و تعلیم ‏است و نور طریق سلوک انسانیت است باید مفسر در هر قصه از قصص آن بلکه هر آیه از آیات آن جهت اهتداء بعالم غیب و حیث راه نمائی بطریق سعادت و سلوک طریق معرفت و انسانیت را بمتعلّم بفهماند.

‏مفسر وقتی مقصد از نزول را بما فهماند مفسر است نه سبب نزول به آن طور که در تفاسیر وارد است و در همین قصۀ آدم و حوا و قضایای آنها با ‏ابلیس از اول خلقت آنها تا ورود آنها در ارض که حق تعالی مکرر در کتاب ‏خود ذکر فرموده چه قدر معارف و مواعظ مذکور و مرموز است و ما را به چه ‏قدر از معایب نفس و اخلاق ابلیسی و کمالات آن و معارف آدمی آشنا ‏می کند و ما از آن غافل هستیم.

‏بالجمله کتاب خدا کتاب معرفت و اخلاق و دعوت بسعادت و کمال است کتاب تفسیر نیز باید کتاب عرفانی اخلاقی و مبین جهات عرفانی و ‏اخلاقی و دیگر جهات دعوت بسعادت آن باشد مفسری که از این جهت غفلت کرده یا صرف نظر نموده یا اهمیت بآن نداده از مقصود قرآن و منظور اصلی انزال کُتب و ارسال رُسل غفلت ورزیده و این یک خطائی است که قرنها است این ملت را از استفاده از قرآن شریف محروم نموده و راه هدایت را بروی مردم مسدود کرده ما باید مقصود از تنزیل این کتاب را قطع نظر از جهات عقلی بُرهانی که خود بما مقصد را میفهماند از خود کتاب خدا اخذ کنیم مُصنف کتاب مقصد خود را بهتر می داند اکنون بفرموده های این مُصنف راجع بشئون قرآن نظر کنیم می بینیم خود می فرماید (ذلِکَ الکِتابُ لارَیبَ فیهِ هُدیً لِلمُتَّقینَ) ‏این کتاب را کتاب هدایت خوانده می بینیم در یک سوره کوچک چندین مرتبه ‏می فرماید (وَ لَقَد یَسَّرنَا القُرآنَ لِلذِّکر فَهَل مِن مُدَّکِر) «1».

می فرماید: (وَ اَنزَلنا إِلَیکَ الذِّکرَ لِتُبَیِّنَ لِلنّاسِ ما نُزِّلَ إِلَیهِم وَ لَعَلَّهُم یَتَفَکَّرُون) «2».

‏می فرماید: (کِتابٌ  اَنزَلناهُ اِلَیکَ مُبارَکٌ لِیَدَبَّرُوا آ‏یاتِهِ وَ لِیَتَذَکَّر اُولُوا الاَلباب) «3».

الی غیر ذالک از آیات شریفه که ذکرش بطول می انجامد بالجمله مقصود ما از این بیان نه انتقاد در اطراف تفاسیر است چه که هر یک از مفسرین زحمتهای فراوان کشیده و رنجهای بی پایان برده تا کتابی شریف فراهم آورده فللّه درّهم و علی الله اَجرُهم بلکه مقصود ما آنست که راه استفاده از این ‏کتاب شریف را که تنها کتاب سلوک الی الله و یکتا کتاب تهذیب نفوس و آداب و سنن الهیه است و بزرگتر وسیلۀ رابطه بین خالق و خلق و عروةالوثقی و ‏حبل المتین تمسک بعزّ ربوبیت است باید به روی مردم مفتوح نمود علماء و مفسرین، تفاسیر فارسی و عربی بنویسند و مقصود آنها بیان تعالیم و دستورات عرفانی و اخلاقی و بیان کیفیت ربط مخلوق بخالق و بیان هجرت از دارالغرور بدارالسرور والخلود باشد بطوری که در این کتاب شریف بودیعت گذاشته شده و صاحب این کتاب سکاکی و شیخ نیست که مقصدش جهات بلاغت و فصاحت باشد، سیبویه و خلیل نیست تا منظورش جهات نحو و صرف باشد مسعودی و ابن خلکان نیست تا در اطراف تاریخ عالم بحث کند این کتاب چون عصای موسی و ید بیضای آن سرور یا دَمِ عیسی که احیاء اموات می کرد نیست که فقط برای اعجاز و دلالت بر صدق نبی اکرم آمده باشد.

‏بلکه این صحیفه الهیه کتاب احیاء قلوب بحیوة ابدی علم و معارف الهیه است این کتاب خدا است و بشئون الهیه جل و علا دعوت می کند مفسر باید شئون الهیه را بمردم تعلیم کند و مردم باید برای تعلّم شئون الهیه بآن رجوع کنند تا استفادت از آن حاصل شود (وَ نُنَزِّل مِنَ ا‏لقُرآ‏نِ ما هُوَ شِفاءٌ وَ رَحمَةٌ لِلمُؤمِنین وَ ‏لایَزیدُ الظّالِمینَ اِ‏لّا خَسارا‏) «4» چه خسارتی بالاتر از این که سی یا چهل سال کتاب ‏الهی را قرائت کنیم و بتفاسیر رجوع کنیم و از مقاصد آن باز مانیم (رَبَّنا ظَلَمنا اَنفُسَنا وَ اِن لَم تَغفِرلَنا وَ تَرحَمنا لَنَکُونَنَّ مِنَ ا‏لخاسِرینَ) «5». (برگرفته از کتاب قرآن باب معرفت الله، ص 79 تا 81 – آداب الصلوة، ص 211 تا 215)

«1» ما قرآن را برای متذکر شدن آسان ساختیم آیا کسی هست که متذکر شود؟

«2» ما قرآن را بتو نازل کردیم تا برای مردم بیان کنی آنچه را که به آنها نازل شده ‏است و باشد که آنان تفکر کنند.

«3» قرآن کتابی است با برکت که ما آن را بر تو نازل کردیم تا آنان آیات او را تدبر کنند و صاحب نظران و پژوهش گران متذکر گردند.

«4» نازل میکنیم از قرآن آنچه را که برای مومنین شفاء و رحمت است و برای ستمکاران بجز زیان نیفزاید.